اجتماعی

معنا و پِیشنهُ روشن فکر در افغانستان

قبل از واژه « روشن فکر» در ادبیات پارسی،‌ واژه « منور الفکر» به کار بسته می شد. که همانا کلمه عربی است که در برابر « انتلکتویل » وضع شده است. علاوه بر آن به ندرت در رسانه های چاپی افغانستان به جای روشن فکر، « روشن ضمیر» نیز کار گرفته می شد که مراد نویسنده گان،‌ همان « روشن فکر»بود.
واژه « انتکتویل» در اروپا متولد گردیده، که معنی تفکیک دو چیز از همدیگر را می دهد. از همین بابت روشن فکر به عنوان روح انتقاد گر و ممیز شناخته می شود. واژه « منورالفکر» از طریق مطبوعات عربی، نخست به ایران وسپس وارد افغانستان شده است. اما روشن فکر به مفهوم مدرن آن،‌ در فرانسه در قضیه دریفوس مجال ظهور یافت.
در افغانستان،‌ این واژه به صورت «روشنفکر»، « روشن فکر مسلمان» ،« جوان روشن فکر» و نظایر آن به کار گرفته شده است. نکته مشترک در این میان، ‌آن است که روشن فکر به کسی گفته می شود ک از وضعیت عادی راضی نبوده، ‌به سیاست متمایل است و انتظار تحول را در سر می پروراند و سخن کوتاه تر این که روشن فکر به کسی اطلاق می گردد که « دگر اندیش » باشد. جنبش مشروطیت اول و دوم در افغانستان نشان می دهد که روشن فکراین کشور کار خود را با لغو پادشاهی مطلقه و تفکیک قوا در دولت آغاز کردند. نوشته های محمود طرزی در سراج الاخبار افغانیه نشان میدهد که وی به هویت سازی از طریق ملی ساختن زبان پشتو و تسریع جابه جایی ناقلان در شمال افغانستان نیز توجه جدی داشت. لغو برده داری و زمینه سازی برای تحصیل دختران، یک دسته از اقدامات غربی سازی مانند اجباری کردن لباس به سبک اروپایی و تعطیلی روز پنج شنبه از کارنامه های امیر امان الله خان بود که ریشه در جریان روشن فکری افغانستان داشت.
تأسیس حزب دموکراتیک خلق و به قدرت رسیدن آن حزب، اصلاحات اجتماعی و اقتصادی را به شیوه قهر آمیز در ساحه عمل روشن فکران افغانستان قرار داد. اعضای احزاب اسلام گرا با بر گشت به صدر اسلام و تاکید بر روش « سلف صالح » خود را « روشن فکران مسلمان» می خواندند. با پیروزی مجاهدین و سپس،‌ اوج گیری طالبان،‌ بازار روشن فکری به سردی گرایید و حتا مسأله به این جا کشانده شد،‌ که آیا ترکیب « روشن فکر دینی » ترکیبی درست و به جا است یا خیر.
روشن فکر از پدیده های مدرن است که با « عقل خود بینانه » مجهز می باشد. پایش به هیچ جا بسته نیست. کلیه راه های حل را عقل خود می بیند. در مقابل « روشن فکر دینی » از گذشته الهام می گیرد و از دوران پیامبر، تفسیرهای جدید ارایه می دارد. در واقع، کار روشن فکران دینی، احیاگری است نه تجدد. و این نکته اساسی است که میان روشن فکر و روشن فکر دینی،‌ تمایز خلق می کند.
روشن فکر سه ویژه گی دارد:
1- توان شک
2- استعداد فکر
3- جرأت نقد
نقادی کار ویژه روشن فکر است. اما هر منتقدی را نمی توان روشن فکر نامید. آن گونه که ملانصرالدین در ادبیات پارسی و عزیز نسین در ادبیات ترک، روشن فکر خوانده نمی شوند.
در زمانه ما، ‌کار « حنیف همگام » و « آصف جلالی» نقادی جانانه یی است. ولی از آن جایی که بر پایه یک آرمان سیاسی،‌ اجتماعی صورت نمی گیرد،‌ هردو شخص یاد شده در ردیف هنرمندان جاباز کرده اند، ‌نه در شمار روشن فکران.

عبدالحفیظ منصور

نوشته های مشابه دې ته ورته لیکنې

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید همداراز ووینئ

بستن
بستن